ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΟΣΑΛΕΝΤΙΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ PAOLO STOMEO

 

 

The following text is Professor Paolo Stomeo’s presentation at the Second International Patristic and Byzantine Symposium in 1983.

It was the crowning point of every participant’s enthusiasm and involvement in the Symposium of KOS. Professor Stomeo (from Martano) spoke eloquently in Greek, and impressed everyone not only for his masterful knowledge of Greek, but also because of his genuine devotion to the classical Hellenic ideals and Greco-Roman civilization.

This text is published in its originality as presented to the participants.

 

Κύριοι Σύνεδροι, Αγαπητοί Έλληνες διεσπαρμένοι σ’ όλο τον κόσμο,

Σας χαιρετώ.

Με μεγάλη μου συγκίνηση ξαναπάτησα τα χώματα της Ελλάδας και έρχομαι να σας φέρω τον χαιρετισμό των Ελληνικών χωριών της Γης του Ότραντο, σ’ ένα από τα οποία έχω την τιμή να ανήκω και εγώ.

Την Ελληνική γλώσσα του χωριού μου την έμαθα από το στόμα της μητέρας μου. Αυτή είναι η πρώτη γλώσσα που μίλησα, και είναι γι’ αυτό η γλώσσα που αγαπώ περισσότερο.

Είμαι ευγνώμων στον Κύριο Πρόεδρο Καθηγητή Κωνσταντίνο Τσιρπανλή, που είχε την καλωσύνη να με καλέσει σ’ αυτό το μεγάλο Συμπόσιο και να με φιλοξενήσει στην ωραία πατρίδα του, την Κω, που ένας διακεκριμένος ουμανιστής φιλόλογος έλληνο-σαλεντινός, του δεκάτου τετάρτου και δεκάτου πέμπτου αιώνα, ένας συμπατριώτης μου με λατινικές λέξεις την ονομάζει Corculum mundi και Sacra et veneranda tellus, δηλαδή “καρδούλα του κόσμου” και “ιερά και σεβαστή γη”, γιατί είχε πολίτην της τον θεϊκόν Ίπποκράτην, και γιατί ο περίφημος ιατρός Γαληνός επιβεβαιώνει ότι η Κως είναι για διαμονή ο πιό εύκρατος τόπος του κόσμου.

Η αγαθή φιλία του Κυρίου Τσιρπανλή μου έδωσε την ευτυχή ευκαιρία να δω με τα μάτια μου την Κω, να γνωρίσω όλους εσάς και να λάβω μέρος σ’ αυτό το μεγάλο Συμπόσιο, στο οποίο εύχομαι την μεγαλύτερη τύχη.

*****

Ίσως από τους Μυκηναίους έχουμε τον ίδιο πολιτισμό, ίσως από τότε σμίξαμε το αίμα μας και την ράτσα μας. Έλληνες της αρχαίας Ελλάδας και Έλληνες της Μεγάλης Ελλάδας είμαστε μεσογαίοι, το ίδιο γένος, η ίδια ράτσα. Και ίσως οι Μεσσάποι που κατοικούσαν το μεσημβρινό Σαλέντο, όπου εγώ είμαι τώρα, ίσως και αυτοί ήταν Έλληνες από την Κρήτη.

Το έδειξα, αν και δεν το έλυσα αυτό το ιστορικό πρόβλημα σε μιά πρόσφατη μελέτη μου πάνω στο αρχαίο Σαλέντο. Αλλά αυτά είναι γεγονότα πολύ αρχαία και τα δοκουμέντα μας έρχονται μόνο από τις ανασκαφές των κέντρων του Μυκηναϊκού πολιτισμού, και από τ’ αρχαία τοπωνύμια που μας άφησαν εδώ με το εμπόριό τους και με τα ωραία αγγεία τους οι ίδιοι οι Μυκηναίοι που τα βρίσκουμε συχνά στις ανασκαφές της μεσημβρινής Ιταλίας.

Μα ερχόμαστε τώρα στην ιστορική εποχή. Κατά τον έκτο αιώνα προ Χριστού, όπως καλά ξέρετε, οι παραλίες από το Σαλέντο ως τη Σικελία ήταν όλες καταποικιλόκτιστες από ελληνικές αποικίες: Τάρας, Μεταπόντιον, Κρότων, Λόκροι Επιζεφύροι, Ρήγιον, Μεσσήνη, Συρακούσαι, και άλλες χώρες. Αλλά, όλος ο κόσμος το ξέρει, δεν πήγαν εκεί οι Έλληνες να φέρουν πόλεμο, όπως έκαμαν οι στρατιώτες της Ρώμης, αλλά ήρθαν να φέρουν καλόν εμπόριον και μεγάλο πολιτισμό, που ημείς της Κάτω Ιταλίας το χωνεύσαμε και τον αφωμοιώσαμε, μπορούμε να πούμε, πάρα πολύ καλά.

Μας μένουν ακόμα τα μεγαλοπρεπή κτίρια, λείψανα της αρχαίας θρησκείας, που εσείς στην Ελλάδα δεν τα έχετε ολόκληρα γιατί σας τα κατέστρεψαν οι σεισμοί και οι βαρβαρικές επιδρομές. Στην Κάτω Ιταλία μένει ακόμα ο Ελληνικός Πολιτισμός.

Όπως στην Αίγυπτο ο Νείλος, ο μεγάλος ποταμός, περνάει και αφήνει τον γονιμοποιόν πηλόν, ούτος έκαμαν οι Έλληνες – αποικιστές στην Κάτω Ιταλία. Πέρασαν και μας άφησαν πολιτισμό. Έκαμαν πολέμους μόνο προς τους Καρχηδονίους και με τους Ρωμαίους γιατί εκείνοι απειλούσαν την υπαρξή τους.

Κατά τον τρίτον αιώνα προ Χριστού, όλες αυτές οι αποικίες υπέμειναν την κυριαρχίαν της Ρώμης, και με βραδύτητα αν και δεν έχασαν τα ελληνικά έθιμα, έχασαν οπωσδήποτε την γλώσσα, σιγά σιγά. Όταν επεχείρησαν να ελευθερωθούν και να αντισταθούν, η Ρώμη τις ετιμώρησε χωρίς έλεος. Σκληρή ήταν η περίπτωση του Τάραντος όταν βοήθησε τον Αννίβαν που απειλούσε τηνκυριαρχίαν της Ρώμης μέχρι την Κάτω Ιταλία. Τότε η Ρώμη πώλησε ως δούλους 30.000 κατοίκους Ταραντίνους, και λίγοι Έλληνες είχαν μείνει στην πόλη που είχε δώσει τόσον πολιτισμόν στο Σαλέντο, αν και δεν μπόρεσε να αφήσει την αρχαίαν ελληνική γλώσσα της. Η γλώσσα που ο λαός ομιλούσε στο Lecce και στο Brindisi και σ’όλο το μεσημβρινό Σαλέντο, ήταν μεσσαπική, και αυτή την αφάνισαν οι αποικιστές και οι Κουηρίτες της Ρώμης.

Οι Ταραντίνοι, αν και πολλές φορές πολέμησαν ενάντια στους Μεσσάπους, δεν μπόρεσαν ποτέ να καταλάβουν την Μεσσαπική χώρα. Οι Ταραντίνοι είχαν εμπορικές βάσεις μόνο στην Ύδρουντα και στην Καλλίπολη. Στα χωριά της Γραικία Σαλεντίνα ο λαός ομιλούσε μεσσαπική γλώσσα.

Η γλώσσα που ομιλείται ακόμα είναι Βυζαντινή και οπωσδήποτε μεσαιωνική. Μας ήρθε μετά τον έκτον αιώνα μ.Χ., όχι μόνο με τη Βυζαντινή κυριαρχία, αλλά και με τις Όρθοδοξες Εκκλησίες, με τα ελληνικά μοναστήρια που κρατούσαν τότε την εκπαίδευση του λαού, την Θρησκεία, και τον υλικό πλούτο. Αυτό το γεγονός συνεχίστηκε ακόμα και μετά την κυριαρχίαν των Βυζαντινών, κάτω σε άλλες κυβερνήσεις, ώσπου ο Πάπας της Ρώμης αφαίρεσε την ηγεμονία των Ελληνικών Εκκλησιών της Κάτω Ιταλίας από τα χέρια του Πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως.

Η Ελληνική λειτουργία συνεχίστηκε να γίνεται στα χωριά μας μέχρι τον δέκατον όγδοον αιώνα, με ιδική τους δύναμη, με ιδικά τους μέσα και με μεγάλο κουράγιο και ζήλο των ελλήνων παπάδων.

Όταν ήρθαν στην Κάτω Ιταλία οι Βυζαντινοί, δηλαδή τον έκτον αιώνα μ.Χ., η αρχαία ελληνική γλώσσα είχε σβησθεί. Έμεινε πιό πολύ χρόνο στη Σικελία και στην Καλαβρία, όπου δεν την βρήκαν πιά οι Βυζαντινοί όταν ήρθαν στην Ιταλία. Καταλαβαίνετε ότι εδώ πρόκειται για την γλώσσα του λαού, όχι γι’ αυτή που μεταχειρίζονται οι επιστήμονες. Η γλώσσα δεν συνεχίζει μόνη της. Χάνεται αν δεν προστατεύεται και αν δεν καλλιεργείται από ένα λαό πυκνό και σύμπηκτο, που είναι αποφασισμένος να ζήσει με τις παραδόσεις του, τα έθιμά του, τη θρησκεία του, τις δεισιδαιμονίες του.

Από τον Στράβωνα, τον μέγαν γεωγράφον, που έζησε στην εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, πληροφορούμεθα ότι η αρχαία γλώσσα έμεινε ακόμα κάπως βερβαρουμένη στις τρείς πόλεις: Νεάπολιν, Ρήγιον, Τάραντα, στην αρχήν του πρώτου αιώνα μ.Χ. Αυτό σημαίνει ότι σε όλα τα άλλα μέρη η ελληνική γλώσσα είχε σβησθεί σιγά σιγά. Το μεσαιωνικό Χρονικό της Μονεμβασίας, αναφερόμενο στον έκτο αιώνα μ.Χ., μας πληροφορεί ότι πολλές ελληνικές οικογένειες, για να γλυτώσουν από την εισβολή των Σλάβων, πρόσφευγαν από την Πάτρα και από την Λακωνία στο Ρήγιο της Καλαβρίας, και σ’ άλλες πόλεις της Σικελίας (Δεμέννα της Μεσσήνης), και ότι μετά διακοσίους δεκαοκτώ χρόνους γύρισαν ξανά, αλλά όχι όλοι, στην Πάτρα. Το ίδιο Χρονικό δεν μας λέγει αν στην Καλαβρία βρήκαν απόγονους από την αρχαίαν Ελλάδα να μιλούν ελληνιστί, και ούτε μας το λέγουν άλλα βυζαντινά κείμενα ή χρονικά. Οπωσδήποτε, η γλώσσα που ομιλούμε στη Γραικία Σαλεντινα, αν και μεσαιωνική, είναι, το ίδιο, ελληνική, και εμείς είμαστε της ίδιας ράτσας από την αρχαίαν Ελλάδα.

Αλλά έχουμε μεγάλο πόνο γιατί τούτην την ωραίαν και αγαπημένην γλώσσα, για μεγάλη ατυχία μας, την χάνουμε. Εγώ έχω γράψει για αυτό το πρόβλημα στην Ιταλία και στην Ελλάδα, σε εφημερίδες, σε επιθεωρήσεις, σε βιβλία, έχω κάμει και διαλέξεις, ιταλιστί και ελληνιστί. Έχω κάμει ενέργειες στο Υπουργείο Παιδείας, μαζί με άλλους βοηθούς μου, να την διδάξωμε στα σχολεία. Όχι μόνο στο Πανεπιστήμιο, όπου την εδίδαξα πολλά χρόνια (Σημ. ο κ. Στομέο ήταν τότε, 1983, 73 ετών).

Τώρα γράφω ένα Λεξικό όλων ελληνικών λέξεων, που επιζούν ακόμα, και κάνω σύγκριση με τις λέξεις που έχετε εσείς. Όχι με τις αρχαίες, όπως κάνει εξαίρετα ο διακεκριμένος συνάδελφος μου, ο Γερμανός καθηγητής Gerhard Rohlfs, αλλά με τις μεσαιωνικές και με τις νέες λέξεις που έχετε τώρα στην Ελλάδα, δηλαδή με τις μοδέρνες, που βρίσκω ότι είναι οι ίδιες με τις δικές μας, χωρίς να πάμε στις αρχαίες. Κυνηγώ αυτές τις λέξεις σ’ όλα τα χωριά της Γραικία Σαλεντίνα, και τις βάλλω στον τόπο τους, όπως κάνει ο επισκευαστής αρχαίου μωσαϊκού, που συλλέγει τα σπαρμένα λιθαράκια και τα βάλλει στο λακκάκι τους.

Ελπίζω να δημοσιεύσω γρήγορα ολόκληρο το Λεξικό μου. Εν τω μεταξύ, δημοσιεύω το γράμμα Άλφα για ένα δείγμα στην Επιθεώρηση Studi Salentini, που θα βγει προσεχώς.

 

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Χαίρετε!

 

ΠΑΥΛΟΣ ΣΤΟΜΕΟ